Wolność w logoterapii
Wolność od czegoś czy wolność do czegoś?
W powszechnym rozumieniu wolność często kojarzy się z brakiem ograniczeń – z możliwością robienia tego, na co ma się ochotę, i życiem wolnym od chorób, bólu czy przeszkód. Logoterapia, czerpiąc z przemyśleń Viktora E. Frankla oraz jego wybitnych kontynuatorów, takich jak Elisabeth Lukas, spogląda na wolność zupełnie inaczej.
Frankl, który doświadczył ekstremalnych warunków obozów koncentracyjnych, sformułował prawdę, która stała się fundamentem logoterapii: nawet wtedy, gdy odbiera się człowiekowi niemal wszystko, wciąż pozostaje jedna, ostatnia ludzka wolność – wybór własnej postawy w każdych okolicznościach.
Trzy wymiary wolności w ujęciu logoterapeutycznym
W logoterapii wolność nie jest abstrakcyjnym pojęciem, lecz realnym zasobem ducha, który składa się z kilku kluczowych aspektów:
1. Wolność woli (wola sensu)
Frankl zauważył, że człowiek nie jest zdeterminowany wyłącznie przez swoją biologiczno-fizyczną naturę ani przez uwarunkowania środowiskowe czy psychiczne (tzw. pan-determinizm). Posiadamy wrodzoną „wolę sensu” – głęboką potrzebę poszukiwania wartości i ukierunkowania na coś lub kogoś poza nami. Wolność woli oznacza, że nie jesteśmy marionetkami w rękach popędów czy przeszłości; zawsze mamy w sobie przestrzeń do dokonania wyboru.
2. Wolność w obliczu ograniczeń
To jeden z najbardziej poruszających aspektów logoterapii. Nasze ciało może chorować, psychika może zmagać się z lękiem, depresją czy traumą, a środowisko zewnętrzna może stawiać przed nami mur. Jednak logoterapia przypomina o tzw. wymiarze noetycznym (duchowym). W tym wymiarze człowiek zachowuje nienaruszoną wolność.
- Jak pisała Elisabeth Lukas, możemy nie mieć wpływu na to, co nas spotyka (na karty, które rozdaje los), ale zawsze mamy pełną wolność co do tego, jak te karty rozegramy.
- Choroba, niepełnosprawność czy trudna diagnoza ograniczają naszą sferę psycho-fizyczną, ale nie niszczą ludzkiej godności ani wolności ducha.
3. Odpowiedzialność jako druga strona wolności
W logoterapii wolność i odpowiedzialność są nierozdzielne – stanowią dwie strony tego samego medalu. Frankl mawiał żartobliwie, że pomnik Wolności na Wschodnim Wybrzeżu USA powinien zostać uzupełniony pomnikiem Odpowiedzialności na Wybrzeżu Zachodnim. Wolność bez odpowiedzialności staje się bowiem arbitralnością lub zagubieniem. Prawdziwie wolny człowiek to ten, który rozumie, że sam decyduje o swoim życiu, a życie stale stawia mu pytania, na które musi odpowiedzieć swoimi czynami i postawą.
Czym wolność jest w gabinecie terapeutycznym?
Dla osoby zmagającej się z kryzysem, żałobą, chorobą przewlekłą czy poczuciem pustki egzystencjalnej, odkrycie logoterapeutycznej wolności przynosi ogromną ulgę.
- Oznacza to przestanie bycia bezradną „ofiarą okoliczności”.
- Oznacza przejście od pytania: „Dlaczego to spotkało właśnie mnie?” (na które często nie ma odpowiedzi) do pytania: „Co ja, jako wolny człowiek, mogę z tym zrobić? Jakie zadanie stawia przede mną ta trudna sytuacja?”.
W mojej pracy terapeutycznej nie zmieniam przeszłości moich Klientów ani nie zdejmuję z nich trudów rzeczywistości. Pomagam im jednak odnaleźć tę wewnętrzną, nienaruszalną przestrzeń wolności – ten moment, w którym mogą powiedzieć: „Mimo wszystko” i odnaleźć siłę do dalszego, sensownego życia.